Taş ihtiyarlar mı? Eğer bu sorunun cevabını merak ediyorsanız Toledo’ya gidip görün derim size. Bu eski şehrin taş sokakları, taş duvarları ihtiyarlamış, aradan geçen yüzyıllar onları yaşlı bir ağacın kökü gibi eğip bükmüş. Toledo’da taşlar romatizmanın çarpıttığı kemikler gibi. Şehri Hristiyan, Müslüman ve Yahudi kültürünün bir sentezi olarak sunuyorlar. Ama benim gördüğüm şey, insanoğlunun din uğruna giriştiği korkunç kıyıcılığın sonuçları. Korku o kadar büyük ki şehir bir tepenin başına kurulmuş, çevresi sağlam surlarla çevrelenmiş; zaten aşağıda akan nehir düşmanlara doğal bir engel oluşturuyor, köprüler bir savunma kalesi olarak düşünülmüş. En görkemli bina Arapların yaptığı Alkazar, bir de Katolik katedrali. Katedral ortaçağ Katolikliğinin zalim yüzünü, insanı ezen aşağılayan paramparça eden azametini yansıtıyor. Sanki her şey, o katedrale adımını attığı zaman, insanoğlu Tann’nın sonsuz gücü yanında bir hiç olduğunu duyumsasın diye yapılmış. Ah Sinan; büyük Sinan! Nerede senin insanoğlunu yumuşacık sarıveren munis camilerin, nerede bu karanlık tapınaklar. Katedrale öyle büyük bir can asılmış ki, ilk kez çalındığında çevredeki evlerin balkonları titreşimden yıkılıp gitmiş. Bir de daha önce hiç duymadığım bir garip sembol: Pelikan! Pelikan kuşu, kendi etini koparıp yavrusuna yediren tek canlı olduğu için bu katedrale sembol olarak konulmuş. İnsanoğlu gezip dolaşınca neler öğreniyor. Yahudi mahallesi bir zamanların büyük zenginliğini yansıtıyor ama bunun yaraşıra, bir acı da sinmiş sokaklara. Mesquita dedikleri mescit daha sade. Engizisyon’un insanları toplu halde yaktığı meydanlar, turistlere gezdiriliyor. Ben bu işleme “insanların ruhunu kurtarmak için bedenlerini işkenceyle yok etme metodu” diyorum. Her dinin tanrısı, eğer dünyada kendisi adına ne suçlar işlendiğini bilseydi tanrılığından utanırdı herhalde. Ortadoğu’da doğan tek tanrılı dinler Avrupa’ya ithal edildikten sonra kitle kıyımlarına, savaşlara yol açarak insanoğlunun acı kaynağı haline geldiler. Toledo’da kanla yıkanmış ihtiyar taşlar hep bunu fısıldıyor size.
